# नीति परिचय, नेपालका प्रमुख राष्ट्रिय नीतिहरू ## नीति (Policy) भनेको के हो? **नीति** भनेको कुनै निश्चित उद्देश्य वा समस्या समाधानका लागि सार्वजनिक, निजी वा अन्य संस्थाले अवलम्बन गर्ने मार्गदर्शक सिद्धान्त, योजना वा कार्यदिशा हो। * **परिभाषा:** यो भविष्यको कार्यको लागि एक **निर्देशनात्मक ढाँचा (Directive Framework)** हो जसले निर्णयकर्ताहरूलाई के गर्ने र कसरी गर्ने भन्ने बारे स्पष्टता प्रदान गर्दछ। * **मुख्य तत्व:** नीतिले **लक्ष्य (Goals)**, **साधन (Means)**, र **अन्तिम नतिजा (Outcomes)** लाई जोड्ने काम गर्छ। * **उदाहरण:** 'राष्ट्रिय शिक्षा नीति' ले देशको शिक्षा क्षेत्रको विकासको लागि सरकारले के कस्ता काम गर्ने भन्ने मार्गदर्शन गर्दछ। ## २. नीतिको इतिहास के छ? नीतिको अवधारणा मानव समाज जत्तिकै पुरानो छ, यद्यपि 'सार्वजनिक नीति (Public Policy)' को आधुनिक स्वरूप पछिल्लो केही शताब्दीमा विकसित भएको हो। * **प्राचीनकाल:** कौटिल्यको **अर्थशास्त्र** (प्राचीन भारत), प्लेटो र अरस्तुको लेखनले राज्य सञ्चालन र सार्वजनिक हितका लागि नियम र सिद्धान्तहरूको आवश्यकतालाई जोड दिएको थियो। ती सिद्धान्तहरू नै नीतिका प्रारम्भिक रूपहरू थिए। * **मध्यकाल:** राजा, महाराजा र स्थानीय शासकहरूले जारी गरेका **नियमहरू (Decrees)** र **कानुनहरू (Laws)** ले नै नीतिको काम गर्दथे। * **आधुनिककाल:** औद्योगिक क्रान्ति र लोकतान्त्रिक राज्यहरूको उदयसँगै, जटिल सामाजिक र आर्थिक समस्याहरू समाधान गर्न **सरकारी नीति (Governmental Policy)** को अवधारणा बलियो भयो। बीसौं शताब्दीमा 'सार्वजनिक नीति अध्ययन (Public Policy Studies)' एउटा छुट्टै शैक्षिक विषयका रूपमा स्थापित भयो। ## ३. नेपालको पहिलो नीति कुन हो? नेपालको आधुनिक इतिहासमा, विभिन्न शासनकालमा नियम र निर्देशनहरू जारी भएका छन्। तर, आधुनिक अर्थमा **'नीति'** को नाम दिइएको र राष्ट्रिय स्तरमा व्यापक महत्त्व राख्ने केही प्रमुख नीतिहरू यी हुन्: 1. **जङ्गबहादुरको 'मुलुकी ऐन, १९१०':** यसलाई कानुनका रूपमा लिइए पनि यसले सामाजिक, कानुनी र केही आर्थिक क्षेत्रमा राज्यले लिने नीतिगत अडानहरूलाई समेटेको थियो। 2. **पहिलो पञ्चवर्षीय योजना (२०१३-२०१८):** यो योजनाले देशको विकासको लागि पहिलो पटक स्पष्ट आर्थिक तथा सामाजिक लक्ष्य र कार्यदिशा तोकेको थियो, जसलाई एक **विशाल नीतिको दस्तावेज** मान्न सकिन्छ। 3. **राष्ट्रिय शिक्षा योजना २०२८:** यसलाई नेपालको शिक्षा क्षेत्रको विकासका लागि जारी गरिएको पहिलो महत्त्वपूर्ण **राष्ट्रिय नीति** मानिन्छ। **'पहिलो पञ्चवर्षीय योजना (२०१३-२०१८)'** लाई नेपालको विकासको लागि जारी गरिएको पहिलो **नीतिगत मार्गदर्शन दस्तावेज** हो भन्न सकिन्छ । ## ४. नीतिका फाइदाहरू के छन्? नीतिहरूले संस्था र समाजलाई व्यवस्थित, जवाफदेही र प्रभावकारी बनाउन मद्दत गर्दछ। * **स्पष्टता र मार्गदर्शन:** निर्णयकर्ताहरूलाई के गर्ने र नगर्ने भन्ने बारे **दिशा** दिन्छ। * **जवाफदेहीता:** नीतिले सबैलाई एउटै नियमभित्र ल्याउँदा काममा **जवाफदेहीता** बढ्छ। * **संसाधनको कुशल उपयोग:** सिमित स्रोत र साधनलाई प्राथमिकताका आधारमा **प्रभावकारी ढंगले** प्रयोग गर्न मद्दत गर्छ। * **स्थिरता र पूर्वानुमान:** नीतिहरू स्थिर हुने हुँदा समाज र बजारमा **भविष्यको पूर्वानुमान** गर्न सकिन्छ। * **समस्या समाधान:** जटिल सामाजिक, आर्थिक वा वातावरणीय समस्याहरूलाई **दीर्घकालीन रूपमा** समाधान गर्ने मार्ग तयार गर्छ। * **पारदर्शिता:** निर्णय प्रक्रिया र कार्यन्वयन विधिहरू खुला र पारदर्शी हुन्छन्। ## ५. राष्ट्रिय नीति (National Policy) के हो? **राष्ट्रिय नीति** भनेको कुनै एक देशको केन्द्रीय सरकार वा व्यवस्थापिकाले देशका सबै नागरिक वा सम्पूर्ण क्षेत्रमा लागु हुने गरी बनाएको नीति हो। * **क्षेत्र:** यसले देशको **समग्र हित** र **राष्ट्रिय लक्ष्यहरू** (जस्तै: आर्थिक वृद्धि, गरिबी निवारण, शिक्षाको पहुँच, राष्ट्रिय सुरक्षा) प्राप्त गर्न मार्गदर्शन गर्दछ। * **वैधानिकता:** यो नीति सामान्यतया **संविधान** र **कानुन** को आधारमा निर्माण गरिन्छ र यसको वैधानिक शक्ति हुन्छ। * **उदाहरण:** राष्ट्रिय कृषि नीति, राष्ट्रिय शिक्षा नीति, मौद्रिक नीति आदि। ## ६. नीतिले कस्ता कुराहरू समेट्नुपर्छ? एक प्रभावकारी नीतिमा निम्न कुराहरू अनिवार्य रूपमा समेटिनुपर्छ:

तत्व

विवरण

१. लक्ष्य र उद्देश्य

नीतिले प्राप्त गर्न चाहेको अन्तिम नतिजा (के गर्ने?) स्पष्ट हुनुपर्छ।

२. समस्या पहिचान

नीतिले समाधान गर्न खोजेको मूल समस्या (किन गर्ने?) को स्पष्ट विश्लेषण हुनुपर्छ।

३. कार्यनीति र रणनीति

लक्ष्य प्राप्त गर्नका लागि अपनाइने विस्तृत कार्ययोजना (कसरी गर्ने?) उल्लेख हुनुपर्छ।

४. स्रोतको व्यवस्थापन

नीतिको कार्यान्वयनका लागि आवश्यक आर्थिक, मानवीय र भौतिक साधनहरू (कहाँबाट जुटाउने?) को स्पष्ट व्यवस्था।

५. कार्यान्वयन संयन्त्र

नीति कसले, कुन निकायले र कुन समयसीमाभित्र कार्यान्वयन गर्ने भन्ने जिम्मेवारी तोकिनुपर्छ।

६. अनुगमन र मूल्यांकन (M&E)

नीतिको प्रगति नाप्ने सूचकहरू (KPIs) र समय-समयमा समीक्षा गर्ने विधिहरू समावेश हुनुपर्छ।

७. कानूनी आधार

नीतिको कार्यान्वयनका लागि आवश्यक कानूनी अधिकार र नियमहरू (आवश्यक परेमा)।

--- # नेपालका प्रमुख राष्ट्रिय नीतिहरू यी नीतिहरूले नेपालको अर्थतन्त्र, सामाजिक विकास, शिक्षा, रोजगारी, कृषि, उद्योग, र प्रविधि लगायतका विविध क्षेत्रहरूलाई व्यवस्थित र निर्देशित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। --- #### १. आर्थिक तथा औद्योगिक नीतिहरू * [औद्योगिक नीति,२०६७](https://drive.google.com/file/d/1wLHVrn9RM0cCZkv2_g51fb7o01og-xZ_/view?usp=drive_link) * [वाणिज्य नीति, २०८१](https://drive.google.com/file/d/1bySIuxqoSFSrjynKnxnDvFa7egOI2fK2/view?usp=drive_link) * [विदेशी लगानी नीति, २०७१](https://drive.google.com/file/d/1yhHrLnXKXj4pxEH5e2qJVTkfYqLtcfKt/view?usp=drive_link) * [लघु, घरेलु तथा साना उद्योग प्रवर्धन नीति, २०८१](https://drive.google.com/file/d/1vmtvRFX_naDxSczg9BqsfXvEB4fa5t0q/view?usp=drive_link) * [मौद्रिक नीति,२०८२/०८३](https://drive.google.com/file/d/1TcM4W5kGZH06FUBxdZIZ5I49SweMJfVA/view?usp=drive_link) (नेपाल राष्ट्र बैंकद्वारा कार्यान्वयन) * [राष्ट्रिय स्टार्टअप उद्यम नीति, २०८१](https://drive.google.com/file/d/1CUJBl0XsIXL_t7amAg7rb76iJ_6BLCaq/view?usp=drive_link) #### २. सामाजिक, गरिबी निवारण तथा रोजगार नीतिहरू * [गरिबी निवारण नीति,२०७६](https://drive.google.com/file/d/1pJZict6v59jF9BgnvimSyGiSkcNTQtXy/view?usp=drive_link) * [राष्ट्रिय रोजगार नीति,२०७१](https://drive.google.com/file/d/17XG9lX65y2fx0DYqvLlsfdEgvUkpqTCB/view?usp=drive_link) * [वैदेशिक रोजगार नीति,२०६८](https://drive.google.com/file/d/1Yn-4lo8XdQnSB1EOMXq5wS31718-u-HY/view?usp=drive_link) * [राष्ट्रिय सहकारी नीति,२०६९](https://drive.google.com/file/d/1OHT2pm5q2wFtabuNysVlSAd7qqAf2Skj/view?usp=drive_link) #### ३. भूमि, कृषि तथा प्राकृतिक स्रोत सम्बन्धी नीतिहरू * [भू उपयोग नीति,२०७२](https://drive.google.com/file/d/1-a_YP0tSKPoNsayd8K3Ib7qJ-BKUI-S_/view?usp=drive_link) * [राष्ट्रिय कृषि नीति,२०८१](https://drive.google.com/file/d/1hIqPqg5EJ72wpY39RIptrrtpvEPugMdn/view?usp=drive_link) * [राष्ट्रिय भूमि नीति,२०७५](https://drive.google.com/file/d/1R_n7nPxoh9eFbRxzRMCZdTtauEQAVhi3/view?usp=drive_link) #### ४. ज्ञान, शिक्षा तथा प्रविधि सम्बन्धी नीतिहरू * [राष्ट्रिय शिक्षा नीति,२०७६](https://drive.google.com/file/d/1pY1AGEOvWhY1DgVuu1gAQ6DxBKoIDbLH/view?usp=drive_link) * [राष्ट्रिय बौद्धिक सम्पत्ति नीति,२०७३](https://drive.google.com/file/d/1wPycpZ007EqNMJjVaORseJLwJsy-tdv6/view?usp=drive_link) * [सूचना तथा सञ्चार प्रविधि नीति](https://drive.google.com/file/d/1GNKHMAokHaRjIx31U5S5AAi7FqBt6jRc/view?usp=drive_link),२०७२ ---