# राष्ट्रिय जलवायु परिवर्तन नीति, २०७६

### १. नीतिको पृष्ठभूमि (Background)

* **समस्या:** जलवायु परिवर्तन विश्वव्यापी गम्भीर समस्या हो, जसबाट नेपाल जस्ता गरीब तथा विकासोन्मुख राष्ट्रहरू बढी प्रभावित छन्।
    
* **नेपालको संवेदनशीलता:** विश्वको कुल हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा नगन्य भूमिका भए पनि, नेपाल प्रतिकूल असरहरूको उच्च जोखिममा छ।
    
* **मुख्य कारणहरू:** धरातलीय विविधता, कमजोर भौगर्भिक बनावट, संवेदनशील पारिस्थितिकीय प्रणाली, र जलवायु क्षेत्रहरूको विविधता।
    
* **अतिरिक्त संवेदनशीलता:** गरिबी, अशिक्षा, सामाजिक असमानता, र समुदायको जीविकोपार्जन प्राकृतिक स्रोतमा बढी निर्भर हुनु।
    
* **असरहरू:**
    
    * वायुमण्डलीय तापक्रममा वृद्धि र त्यसबाट सिर्जित अतिवृष्टि, अनावृष्टि (खडेरी) जस्ता जलवायुजन्य प्रकोप।
        
    * तीव्र गतिमा हिमगलन भई हिमताल फुट्ने (GLOF) खतरा बढ्नु।
        
    * वन तथा जैविक विविधता, ऊर्जा, स्वास्थ्य, पर्यटन, र पूर्वाधार विकास लगायतका क्षेत्रहरूमा नकारात्मक असर।
        

### २. लक्ष्य (Goal)

* **जलवायु परिवर्तन अनुकूलित र उत्थानशील समाज** विकास गरी राष्ट्रको सामाजिक–आर्थिक समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउनु।
    

### ३. उद्देश्यहरू (Objectives)

* जलवायु परिवर्तनका जोखिममा परेका व्यक्ति, परिवार, समूह तथा समुदायको **अनुकूलन क्षमता अभिवृद्धि** गर्ने।
    
* जलवायु परिवर्तनका प्रतिकूल असरबाट जोखिममा परेका पारिस्थितिकीय प्रणालीलाई **उत्थानशील** बनाउने।
    
* **न्यून कार्बन उत्सर्जन** विकासको अवधारणा अपनाई **हरित अर्थतन्त्र** प्रवर्द्धन गर्ने।
    
* जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरण र अनुकूलनका लागि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय स्रोतको **समतामूलक परिचालन** सुनिश्चित गर्ने।
    
* जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी **अनुसन्धान, प्रविधि विकास र सूचना सेवा प्रवाह**लाई प्रभावकारी बनाउने।
    
* राज्यका सबै तह र क्षेत्रगत क्षेत्रका नीति, रणनीति, योजना तथा कार्यक्रमहरूमा जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी विषयलाई **मूलप्रवाहीकरण (Mainstreaming)** गर्ने।
    
* जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरण तथा अनुकूलनका कार्यक्रमहरूमा **लैङ्गिक समानता तथा सामाजिक समावेशीकरण**लाई मूलप्रवाहीकरण गर्ने।
    

### ४. समस्या तथा चुनौति (Problems and Challenges)

#### समस्याहरू:

* अन्तरक्षेत्रगत निकायहरूबीच **समझदारी र समन्वयको अभाव**।
    
* जलवायु परिवर्तनको असर र प्रकोपबाट हुने क्षतिको **अध्ययन, अनुसन्धान र आधारभूत तथ्याङ्कको कमी**।
    
* जलवायु परिवर्तनका विषयलाई समग्र विकास प्रक्रियामा **मूलप्रवाहीकरण गर्न नसक्नु**।
    
* समस्या समाधानका लागि **संस्थागत क्षमता, वित्तीय स्रोत, प्रविधि र ज्ञानको अभाव**।
    

#### चुनौतिहरू:

* नेपाल (पहाडी, भूपरिवेष्ठित, र अति कम विकसित राष्ट्र) मा अनुकूलन र न्यूनीकरणमार्फत **जलवायु उत्थानशील समाजको निर्माण** गर्नु।
    
* सन् २०३० सम्ममा विकासोन्मुख राष्ट्रमा स्तरोन्नति हुने लक्ष्यलाई जलवायु मुद्दाहरूसँग **समायोजन** गर्नु।
    
* अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा जोखिममा रहेका राष्ट्रहरूको तर्फबाट नेपालको विशिष्ट जलवायु मुद्दालाई **सामूहिक आवाजको रूपमा स्थापित** गर्नु र **जलवायु वित्तमा पहुँच** बढाउनु।
    

### ५. विगतका मुख्य प्रयासहरू (Past Efforts)

* **संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जलवायु परिवर्तन महासन्धि (UNFCCC):** सन् १९९४ मा पक्ष राष्ट्र बन्यो।
    
* **राष्ट्रिय अनुकूलन कार्ययोजना (NAPA):** २०६५ सालमा तयार गरी अनुकूलनका आयोजनाहरू कार्यान्वयन गरियो।
    
* **जलवायु परिवर्तन नीति, २०६७:** तर्जुमा गरी कार्यान्वयन गरियो।
    
* **जलवायु परिवर्तन परिषद्, २०६६:** प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा नीति समन्वयका लागि गठन गरियो।
    
* **रेड (REDD) रणनीति:** वन विनाश र वन क्षयीकरणबाट हुने हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउन कार्यान्वयन गरियो।
    
* **स्थानीय अनुकूलन कार्ययोजना (LAPA):** २०६७ मा कार्यान्वयनको ढाँचा तयार गरी स्थानीय तहमा कार्यान्वयन गरियो।
    

### ६. प्रमुख क्षेत्रगत नीतिहरू (Key Sectoral Policies)

| **क्षेत्र (Sector)** | **नीतिको मूल आशय (Policy Focus)** | **मुख्य रणनीति तथा कार्यनीतिहरू (Key Strategies/Action Plans)** |
| --- | --- | --- |
| **कृषि तथा खाद्य सुरक्षा** | **जलवायु अनुकूलित कृषि प्रणाली** अपनाई खाद्य सुरक्षा, पोषण र जीविकोपार्जनमा सुधार ल्याउने। | *जोखिममा परेका वर्गका लागि अनुकूलन कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।* खडेरी र जलमग्न हुने क्षेत्रका लागि उपयुक्त बाली पहिचान गरी प्रवर्द्धन गर्ने। ***पानीको कम खपत हुने सिँचाइ*** *प्रविधि प्रवर्द्धन गर्ने।* कृषि तथा पशुपक्षीमा विपद् जोखिम न्यूनीकरणका लागि **बीमाको व्यवस्था** गर्ने। |
| **वन, जैविक विविधता तथा जलाधार संरक्षण** | **जलवायु उत्थानशील पारिस्थितिकीय प्रणाली** विकास गरी दिगो वातावरणीय सेवा सुनिश्चित गर्ने। | *दिगो वन व्यवस्थापनबाट वनमा* ***कार्बन सञ्चिति बढाउने****।* **एकीकृत जलाधार व्यवस्थापन**मा जलवायु अनुकूलनका विषयलाई मूलप्रवाहीकरण गर्ने। ***रेड+ (REDD+)*** *र* ***स्वच्छ विकास संयन्त्र (CDM)*** *मार्फत कार्बन सञ्चितिको आर्थिक लाभको समतामूलक वितरण सुनिश्चित गर्ने।* **पारिस्थितिकीय सेवा भुक्तानी प्रणाली (PES)** को विकास तथा विस्तार गर्ने। |
| **जलस्रोत तथा ऊर्जा** | **जलस्रोतको बहुउपयोग** र **न्यून कार्बन ऊर्जा उत्पादन**लाई प्रवर्द्धन गरी ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने। | *पानीको संरक्षण, बहुउपयोग र दक्षतापूर्ण प्रयोगका विधिहरू प्रवर्द्धन गर्ने।* **नवीकरणीय ऊर्जा**को उत्पादन तथा उपयोगलाई बढावा दिने। *हिमतालको पानीको सतह घटाएर सुरक्षित निकासको व्यवस्था मिलाई* ***GLOF जोखिम न्यूनीकरण*** *गर्ने।* मौसम अनुगमन केन्द्रहरूको क्षमता विस्तार गरी सूचना प्रवाहमा सुधार गर्ने। |
| **विपद् जोखिम न्यूनीकरण र व्यवस्थापन** | जलवायुजन्य विपद्‌बाट हुने जनधन, स्वास्थ्य, जीविकोपार्जन लगायतमा हुने क्षतिलाई **न्यूनतम** गर्ने। | *सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहमा विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्रणाली विकास गर्ने।* विभिन्न विपद्का लागि **अनुगमन, पूर्वानुमान तथा पूर्व चेतावनी प्रणाली** विकास गरी तयारी तथा प्रतिकार्य क्षमता बढाउने। \* विपद्बाट अति जोखिममा परेका व्यक्ति/परिवारलाई विपद्पछि पुनरुत्थानका लागि **सामाजिक सुरक्षा** सुनिश्चित गर्ने। |